Geneza i rozwój parlamentaryzmu

polskiego do 1795 roku

 

I.      GENEZA POLSKIEGO PARLAMENTARYZMU

 Początków polskiego parlamentaryzmu należy szukać w czasach przed Mieszkiem I. Ludzie zbierali się na wiecach i wypowiadali na różne tematy. Pierwsi władcy zasięgali rady najbliższego otoczenia, np. urzędników królewskich, kasztelanów, wojewodów, biskupów. Z ich wolą władca często się liczył.
        Z chwilą rozbicia dzielnicowego władza poszczególnych książąt malała. Władcy uzależniali się od rycerstwa i możnych. W sprawach ważnych zwoływano zgromadzenia, ale nie wszyscy mogli w nich uczestniczyć.
       Po zjednoczeniu państwa polskiego przez Władysława Łokietka w XIV wieku władcy zwoływali zgromadzenia, np. z dawnych dzielnic lub międzydzielnicowe. Powoli kształtował się zwyczaj, że władca musiał zasięgać opinii możnych i rycerstwa. W połowie XIV wieku powstała Rada Królewska - poprzedniczka senatu, składająca się z najwyższych dostojników państwa. Król za ich radą kierował wszystkimi sprawami królestwa.
       W 1374 roku Ludwik Węgierski wydał w Koszycach przywilej dla szlachty. Chcąc zapewnić następstwo tronu córce, zapewniał szlachtę, że będą płacić podatku tylko 2 grosze za łan. Każda decyzja dotycząca zwiększenia podatku wymagała odtąd zgody szlachty, która w tym celu musiała się zebrać. Niektórzy twierdzą, że kamieniem węgielnym polskiego parlamentaryzmu jest zgoda na zwiększenie podatku.
       1382 rok dał początek zjazdom generalnym całego królestwa, tj. Rady Królewskiej z udziałem urzędników ziemskich, ogółu szlachty oraz przedstawicieli miast, w celu wyboru króla i uchwalenia podatków - był to zalążek Sejmu.
       Z 1453 roku pochodzi pierwsza wzmianka o obradach na zjeździe generalnym dwóch izb: Senatu i posłów ziemskich. Naznaczono wtedy także przy królu stałą rezydencję czterech członków Rady Królewskiej.
      Od połowy XV wieku ustała tradycja zwoływania Rady Królewskiej w pełnym składzie - poza zjazdami generalnymi, król odbywał naradę tylko z częścią senatorów.
       Datą, od której mówi się o początkach polskiego parlamentu rozumianego w pełni był rok 1493. Wtedy uformował się Sejm jako organ ogólnopaństwowy, uchwalający ustawy za zgodą trzech czynników: Króla, Senatu i Izby Poselskiej. Początkowo znaczenie izby poselskiej było małe, gdyż sprowadzało się jedynie do przekazywania władcy opinii, próśb i pomysłów dotyczących spraw państwa i stanu szlacheckiego. Król często jednak podejmował decyzje niezgodne z powszechną wolą izby poselskiej.
        
Pewne zmiany zaszły za panowania Aleksandra Jagiellończyka, który to pod presją senatorów wydał przywilej zapewniający Senatowi ster władzy w państwie /po koronacji odmówił jego potwierdzenia/. Po kilku latach, w 1505 roku, na sejmie w Radomiu ustalono wzajemne prawa i obowiązki: Króla, Senatu i Izby Poselskiej. Władca przyrzekł, że odtąd nic nowego bez zgody Senatu i Izby Poselskiej nie może być podjęte. W ten sposób doszło do zrównania znaczenia Rady Królewskiej i ogółu szlachty w sprawach dotyczących rządzenia krajem.
       Kolejnym krokiem był rok 1573, kiedy to królem Polski został Henryk Walezy - pierwszy król elekcyjny. Henrykowi kazano przyjąć prawo, że król nie może czynić nic w sprawach Rzeczpospolitej bez zgody Senatu i co 2 lata będzie zwoływał Sejm.
        W artykułach henrykowskich władca musiał iść na pewne konkretne ustępstwa:

-          powołać Radę Rezydentów - 16 senatorów, a później więcej; od ich rady zależała decyzja króla,

-          zatwierdzić wolną elekcję,

-          jeśli król nie wypełni artykułów, może być odwołany przez szlachtę.

Po wypełnieniu artykułów henrykowskich Sejm był ukształtowany i składał się z Izby Poselskiej i Senatu, które obradowały oddzielnie. Pod koniec trwania Sejmu spotykali się razem w sali senatorskiej, by tam wspólnie podjąć uchwały zwane konstytucjami.

 

II.             SPOSÓB ZWOŁYWANIA SEJMU

         Zanim doszło do zwołania Sejmu, król wysyłał listy do możnych z informacją o chęci zwołania Sejmu w sprawach, które będą przedmiotem dyskusji itp. Później król przesyłał informacje do senatorów, żeby zwołali sejmiki w zwyczajowo ustalonym miejscu. Wybierano marszałka sejmikowego. Na sejmik król wysyłał swego legata - przedstawiał on, propozycje króla, które miały być omawiane. Zebrani ustosunkowywali się do tych propozycji, dołączali swoje "petita". Tak powstały instrukcje królewskie.
         Każdy sejmik wybierał posła, który był nim tylko na czas trwania Sejmu. Posła wybierano większością głosów pod koniec sejmików. Potem zwoływano sejmy prowincjonalne /było 6 prowincji/. Na te sejmy przybywali posłowie, żeby uzgodnić stanowiska w różnych sprawach. Nie spełniały one jednak funkcji, bo posła wiązały postanowienia sejmikowe.
W ustalonym terminie zwoływano Sejm.
Utarł się następujący ceremoniał:

1.       wybierano marszałka (raz z Małopolski, raz z Wielkopolski, raz z Litwy)

2.       następowało powitanie króla (marszałek z grupą posłów udawał się na powitanie króla - witano go nawet kilka godzin w zależności od kwiecistości mowy marszałka; w imieniu króla odpowiadał kanclerz)

3.       całowano rękę królewską (posłowie całowali rękę, na której król miał najczęściej rękawicę)

4.       sprawdzano mandaty poselskie

5.       Sejm i Senat zbierał się razem - wysłuchiwano instrukcji królewskiej (ok. 1,5 godz., senatorzy siedzieli, posłowie stali)

6.       Następnie izby rozchodziły się, bo obradowały oddzielnie

7.       Przy podejmowaniu uchwał - konstytucji obowiązywała jednomyślność

8.       5 dni po zakończeniu obrad czytano ustawy; po ich uchwaleniu poddawano je "obróbce" (takie obróbki pozwalały na pewne zmiany); ustawy mogły być zawetowane przez senatorów

9.       Konstytucje drukowano i rozsyłano do publicznej wiadomości.

        W 1652 roku poseł Siciński po raz pierwszy użył "liberum veto" - Sejm został zerwany, bo uznano to za prawo. Sejmy zaczęto zrywać coraz częściej.

 

III.           SKŁAD SEJMU I SENATU

 SEJM

        Izba poselska składała się z posłów wybieranych na sejmikach przedsejmowych w województwach czy ziemiach przez ogół szlachty, w tym także przez senatorów. Za Zygmunta I na tle nieporozumień między szlachtą i senatorami dochodziło niekiedy w Wielkopolsce do odrębnego wyboru połowy posłów przez senatorów, a drugiej połowy przez szlachtę. Z powodu dużego sprzeciwu szlachty praktyka ta została zaniechana.
        Liczba wysyłanych posłów początkowo wahała się, ostatecznie uchwaliła się zwyczajowo. Nie była ona proporcjonalna do wielkości czy zaludnienia danego obszaru, ale każde województwo czy ziemia miały ją ustaloną odrębnie dla siebie. Po 1569 roku izba poselska liczyła ok. 170 posłów.

SENAT

 W 1504 roku konstytucją określono, kto wchodzi w skład Senatu:

-          najwyżsi dostojnicy kościoła rzymsko-katolickiego,

-          główni urzędnicy wojewódzcy,

-          ministrowie:

§       kanclerz, podkanclerz - do 1505 roku osoby duchowne; prowadzili politykę zagraniczną, bo potrafili pisać, urzędy były tak samo ważne, różnili się tylko wielkością pieczęci; jeden był duchownym drugi świeckim,

§       marszałek wielki koronny i nadworny - dbali o bezpieczeństwo króla,

§       podskarbi koronny i nadworny - zajmowali się skarbem i podatkami.

        Senat liczył około 140 senatorów. Członkowie Senatu pełnili swoje funkcje dożywotnio. Byli to przede wszystkim wielcy możnowładcy świeccy i duchowni, przedstawiciele najzamożniejszych rodów. Wprawdzie wśród senatorów nie brakowało również średniej szlachty, bo nie istniały żadne formalne przepisy ograniczające szlachcie dostęp do senatu, jednak dominująca rola przypadała możnowładcom.
        Posłowie byli uważani nie za reprezentantów ogółu szlachty całej Rzeczpospolitej, ale poszczególnych województw czy ziem. Samodzielność posłów krępowały instrukcje, które od czasów Zygmunta I stały się nieodłącznym zjawiskiem przy pełnieniu funkcji poselskiej. Zarówno Sejm jak i sejmiki były instytucjami zdecydowanie szlacheckimi. Duchowieństwo miało swych przedstawicieli w Senacie, biskupi diecezjalni uczestniczyli także w posiedzeniach sejmików. Natomiast ogół duchowieństwa mógł udzielać zezwolenia na podatki na synodach prowincjonalnych. Stałe prawo zasiadania w sejmiku generalnym miały miasta Prus Królewskich, ale ich przedstawicieli nie wysyłano jako posłów na Sejm. Jedynie Kraków, a po 1569 roku Wilno miały prawo wysyłania na Sejm dwóch posłów, ale nie mieli prawa głosu na nim. W późniejszym czasie takie uprawnienia uzyskał też Lwów, Kamieniec Podolski i Lublin.
       Zdarzało się, że na sejmikach byli obecni w formie obserwatorów mieszczanie, natomiast nic nie  wiadomo, żeby pojawiali się na nich chłopi. Żydzi z kolei wysyłali swych przedstawicieli na ogólne zjazdy żydowskie - waady.
       Podstawa społeczna polskiego parlamentaryzmu była dość wąska, co miało wpływ na losy Sejmu, a w końcu polskiej państwowości. Natomiast procent ludności uprawnionej do uczestnictwa w życiu parlamentarnym wobec liczebności polskiej szlachty był wysoki. W rzeczywistości jednak na zjazdy sejmików przybywało niewiele szlachty, bo było to uprawnienie, a nie obowiązek.

 

IV.      ROLA SEJMU

 Rola i zadania Sejmu wykrystalizowały się w XVI wieku. Sejm stał się decydującym organem władzy w państwie. Do jego kompetencji należało:

-          uchwalenie podatków,

-          wyrażenie zgody na pospolite ruszenie,

-          podejmowanie decyzji dotyczących polityki zewnętrznej państwa,

-          kontrola działalności ministrów /szczególnie podskarbiego/ i samego króla,

-          rozpatrywanie spraw najwyższej wagi, np.: obrazy majestatu, zbrodni stanu czy przestępstwa urzędnicze /był to sąd sejmowy obradujący pod przewodnictwem króla/.

        Od XVII wieku znacznie wzrosły uprawnienia Sejmu. Od sprawności jego funkcjonowania i zdolności wprowadzania w życie uchwał sejmowych zależały dalsze losy Rzeczpospolitej. Tym samym coraz bardziej malała rola króla w rządzeniu państwem.
        Obok wzrostu znaczenia Sejmu, sejmiki znalazły się na drugim planie. Niemniej jednak pod koniec XVI wieku szlachta zbierała się na nich coraz częściej i poszerzała swoje kompetencje.

Utrwaliły się następujące rodzaje sejmików:

-          przedsejmowe - wybierające posłów na Sejm i układające dla nich instrukcje,

-          elekcyjne - wybierające 4 kandydatów na ziemskie urzędy sędziowskie,

-          posejmikowy sejmik relacyjny - posłowie zdawali relację z obrad Sejmu i tłumaczyli się ze swego postępowania,

-          deputacki - co roku wybierano deputata na trybunał,

-          sejmik kapturowy - w okresie bezkrólewia zajmował się organizacją konfederacji i sądów.

Rola sejmików wzrosła w XVII wieku w miarę rozkładu Sejmu. Sejmiki stały się z czasem podstawą samorządu lokalnego.

Sejmy zwoływano z różnych okazji, np.:

-          sejm zwyczajny - ordynaryjny - zwoływano co 2 lata na 6 tygodni,

-          sejm nadzwyczajny - ekstraordynaryjny - zwoływał król w razie pilnej potrzeby na 2 tygodnie,

-          sejm konwokacyjny - w czasie bezkrólewia /po ustanowieniu wolnej elekcji/ prymas jak interrex zwoływał w celu ustalenia miejsca i czasu elekcji oraz przygotowywał pacta conventa,

-          sejm elekcyjny - był częścią elekcji,

-          sejm koronacyjny - elekt zaprzysięgał na nim artykuły henrykowskie i pacta conventa, po czym odbywała się koronacja,

-          sejm rokoszowy,

-          sejm skofederowany.

 

 V.        REFORMY SEJMOWE

 W II połowie XVII wieku nastąpiło "zło" w Sejmie. Posłowie przychodzili pijani, bili się, tupali, spali. Nastąpił generalny upadek myśli politycznej. Coraz większą rolę zaczęły odgrywać sejmiki. Najczęściej domagali się tego magnaci, którzy pod presją zwoływali obrady - doszło do samowoli magnackiej, uchwalono samowolne podatki, prawa, itp.
        Od XVII do I poł. XVIII wieku zaczęto reformować ustrój państwa. Od potopu szwedzkiego na dworze królewskim pojawił się projekt reform m.in.:

-          zerwać liberum veto,

-          zwołać Radę Nieustającą,

-          wprowadzić stałe podatki,

-          zwiększyć liczebność wojska.

        W 1658 roku Sejm zaaprobował projekt reform, ale nieszczęśliwie powiązano go z próbą odejścia od wolnej elekcji do tronu dziedzicznego. Zaczęły się kontrowersje wokół projektu.
        Następne próby reform podjęto za czasów Augusta II. Zaaprobowano zwiększenie liczby wojska, podatków, prerogatywy dla króla. Sejm to odrzucił, a w 1715 roku konfederacja tarnogórska - przypieczętowała. Rozpoczął się okres nierządu w Polsce.
        Pod koniec panowania Augusta III stronnictwo Familia zaczęło forsować konieczność przeprowadzenia reform państwowych. Na reformy obrano nowe wybory króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Na sejmie konwokacyjnym w 1764 roku przedstawiono projekt głębokich reform:  

1.       wprowadzono regulamin obrad - najpierw sprawy króla, potem petita,

2.       ograniczono liberum veto,

3.       utworzono namiastki rządu centralnego:

-       Komisja Skarbowa Koronna i Litewska miała dbać o dobro i rozwój kraju,

-       Komisja Wojskowa Koronna i Litewska miała dbać o dobro i stan wojska,

4.       utworzono Komisję Dobrego Porządku dla miast,

5.       ujednolicono miary i wagi /wzorcem miara krakowsko-warszawska/,

6.       uporządkowano mennice,

7.       ograniczono rolę sejmików - zakazano m.in. decydować o sprawach wojska i podatku.

        Następne reformy próbowano prowadzić w kolejnych latach, ale przeszkadzała w tym głównie Rosja. Wykorzystując słabość Polski, Katarzyna zażądała od króla przywrócenia praw innowiercom. Sejm w 1768 roku uchwalił prawa kardynalne:

-          utrzymanie liberum veto,

-          utrzymanie wolnej elekcji,

-          utrzymanie przywilejów szlacheckich,

-          pełna władza pana nad chłopem,

-          prawo dla szlachty wypowiadania posłuszeństwa królowi.

        Gwarantem stała się Rosja. Gdyby te prawa nie były przestrzegane, Rosja miała interweniować.
        Przeciwnicy tych postanowień zawiązali w 1768 roku konfederację barską. Była to typowa "ruchawka" szlachecka. Ostatnim etapem było porwanie króla w listopadzie 1771 roku na rogatkach Warszawy. Króla wywieziono i swobodnie puszczono. W 1772 roku doszło do I-go rozbioru Polski. Zaborcy zażądali legalizacji rozbiorów, co też i nastąpiło. Sejm:

1.       zalegalizował rozbiory,

2.       utworzył Komisję Edukacji Narodowej w 1773 r.,

3.       powołał Komisję Rozdawniczą,

4.       w oparciu o dobra jezuickie zaczęto reformować oświatę.

        Reformę rozpoczęto od szkół wyższych - Akademia Krakowska /H. Kołłątaj/, Akademia Wileńska /Odlaniecki - Poczobut/, utworzono dwa typy szkół średnich:

-          wyższe /wydziałowe/ 7 lat,

-          niższe /podwydziałowe/ 4 lata.

        Wprowadzono, jak w szkołach wyższych, j. polski i przedmioty potrzebne. Próbowano też zreformować szkolnictwo elementarne, ale zabrakło pieniędzy.

5.       powołano Komisję ds. Ksiąg Elementarnych,

6.       powołano seminaria nauczycielskie,

7.       przeprowadzono reformę polityczną - powołano pierwszy rząd centralny - Radę Nieustającą.

        Był to rząd narzucony przez Rosję, znienawidzony przez wielu, ale król potrafił wprowadzić do niego swoich ludzi. Rada Nieustająca składała się z 36 członków - po 18 z Sejmu i Senatu, powoływana była co 2 lata w nowym składzie, pracowała w 5 departamentach: spraw zagranicznych, wojny, skarbu, sprawiedliwości i policji.
        Ostatnią wielką reformą przeprowadzoną przez polski parlament przed 1795 r. były reformy Sejmu Wielkiego, poprzedzone publicystyką, a zewnętrznie wybuchem wojny między Rosją a Turcją. Król przyrzekł, że Polska pomoże Rosji, ale będzie można zwołać Sejm. Atmosfera była bardzo napięta, zwalczały się obozy: konserwatywny, postępowy i królewski.

Sejm Wielki:

1.       wypowiedział gwarancje rosyjskie,

2.       rozwiązał Radę Nieustającą,

3.       zwiększył liczbę wojska do 100 tysięcy, potem do 65 tysięcy,

4.       przedstawił projekt opodatkowania duchowieństwa /ofiara 20 groszy/ i szlachty /10% majątku/, żeby mieć pieniądze na reformę wojska; ponieważ z tych podatków wpłynęło bardzo mało pieniędzy, postanowiono sprzedać starostwa /królewszczyzny/, które były własnością państwa,

5.       powołał deputację ds. prawa dla miasta,

6.       powołał deputację ds. reformy rządu.

        Sejm po 2 latach nie rozwiązał się. Zebrano drugi komplet posłów /większość patriotyczna/, prace nad konsultacją szły szybciej i sprawniej. W 1791 roku wydano prawo o sejmikach: wyeliminowano gołotę szlachecką, wprowadzono cenzus majątkowy, w Sejmie mogli zasiadać tylko ci, których było na to stać. Ogłoszono także prawo o miastach - dopuszczono mieszczan do życia publicznego, urzędów, pozwolono na kupno majątków szlacheckich. Te dwa prawa weszły w skład Konstytucji 3-go Maja. W konstytucji dokonano także podziału władzy na:

  •          ustawodawczą:

-        Sejm zwoływany co 2 lata na 70-100 dni,

-        likwidacja liberum veto,

-        eliminacja gołoty szlacheckiej,

-        204 posłów, 102 senatorów + 30 duchownych,

-        decydującą rolę przyznano Sejmowi, a Senat miał możliwość wetowania,

-        co 25 lat miał się zbierać Sejm Nadzwyczajny;

  •          wykonawczą:

-        król i Straż Praw,

-        zniesiono wolną elekcję,

-        wprowadzono dynastyczne wybory,

-        Straż Praw była faktycznie rządem centralnym na czele z królem, podległa odpowiedzialności   parlamentarnej i konstytucyjnej;

  •          sądowniczą.

W sprawie chłopów nic nie postanowiono, wzięto ich jedynie pod opiekę prawną.

  

LITERATURA:

1.    Biuletyn Senatu RP, Warszawa 1995

2.       Czapliński Wł., Dwa sejmy w roku 1652, Studium z dziejów rozkładu Rzeczpospolitej w XVII wieku, Wrocław 1955

3.       Encyklopedia Szkolna. Historia, Warszawa 1993

4.       Gierowski j., Historia Polski 1505 - 1764, Warszawa 1985

5.       Góralski Z., Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983

6.       Gutowski j., Sejm polski, Warszawa 1996

7.       Historia sejmu polskiego, t. 1,2, Warszawa 1984

8.       Kriegseisen W., Sejmiki Rzeczpospolitej szlacheckiej z XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991

9.       Noty o senacie, Warszawa 1997

10.   Pirożyński J., Sejm Warszawski w roku 1570, prace historyczne, Kraków 1972

11.   Senat Rzeczpospolitej Polskiej. Historia i teraźniejszość, Warszawa 1997

12.   Ustawa rządowa. Prawo uchwalone dnia 3-go Maja 1791 roku, Warszawa 1981

13.   W dwusetną rocznicę wolnego Sejmu: ludzie - państwo - prawo czasów Sejmu Czteroletniego, Katowice 1988

 

Powrót do strony zawierającej spis utworów Słowackiego

Powrót do strony konspekty